St.Willebrord vanaf 1636.

Gegevens over de eerste bewoning van de plaats verwijzen naar het begin van 1600. De eerste vermelding van 'het Heideke of het Heike' is van 1636. De Sprundelse pastoor Christiaan Jacobus schrijft in 1636 in het 'boek der overledenen': op 4 juni overleed door de pest Joannes de Luijckenaer met zijn twee kinderen, die wegens het ontbreken van een begraver, zijn begraven in het Heike den Luijen Hoeck. In 1636 wordt het eerst melding gemaakt van de kern het Heike. Ruim honderd jaar later is het inwonertal op het Heike uitgegroeid tot 150 personen, namelijk 118 mensen wonend op Rucphens Heike en 30 personen wonend op Sprundels Heike.

Van de 46 volwassenen die er in 1775 in het Rucphens Heike woonden, kwamen er 13 niet uit het dorp. Ze kwamen naar het dorp door een huwelijk met iemand uit het Heike en doordat drie gezinnen zich in het dorp vestigden. Het dorp is dan ook ontstaan doordat er naast personen die er van oudsher woonden, andere personen kwamen wonen uit omliggende of iets verder verwijderde plaatsen. Meestal had dit te maken met het sluiten van een huwelijk. De 46 volwassenen die in 1775 op het Rucphens Heike samenleefden, kenden veel onderlinge familierelaties en de gezamenlijke gedragen armoe bevorderde een groot samenhorigheidsgevoel.

Kinderrijke gezinnen

Al waren de bestaansmogelijkheden in die tijd niet groot, men voelde zich vrij en opgenomen in een gemeenschap waar ieder even arm was en men in tegenstelling met de dorpen in de omgeving meer leefde naar de wetten van de natuur dan naar die van de economie. Het geboortebeperkend leefpatroon dat in de omliggende dorpen gold, namelijk dat men pas trouwde als men uitzicht had op een eigen zelfstandig bestaan, kende de Willebrorders niet. Er werd op jeudige leeftijd getrouwd en de gezinnen waren meestal zeer kinderrijk. 

Dit natuurlijk leefpatroon riep spanningen op als er gebrek ontstond aan de meest elementaire zaken zoals eten en kleding. Want de kleine Sprundelse en Rucphense heide was onvruchtbare grond. Daarom probeerden de mensen de kost te verdienen met mandenvlechten, heibezems binden, zand wassen, mos drogen, het opkopen van kalveren en vooral in de zomer met het werken op de kleilanden.

lijfstraffen

Dit dit alles bracht niet altijd voldoende op en sommigen gingen door armoe gedreven in de omgeving bedelen of stelen. Met alle risico's van dien, want de straffen voor diefstal waren in die tijd niet gering. Lijfstraffen als brandmerking, geseling en aan de schandpaal staan waren toen voor het plegen van diefstal, vagebonderen en bedelen heel gewoon.
In 1841 steeg het inwonersaantal tot ruim boven de 500, ruim voldoende voor de stichting van een eigen parochie. Een verzoek daartoe werd door de Sprundelse pastoor Franciscus Pals gedaan aan de vicaris in Breda. Op 17 april 1841 kreeg Pals de gevraagde medewerking en schonk koning Willem II een subsidie van f. 3.500,-- voor de bouw van een kerk en f. 600,-- als jaargeld voor de pastoor. 

In datzelfde jaar werd de kerk gebouwd.( De huidige grote zaal van buurthuis De Lanteern). Zij werd toegewijd aan St. Willibrord, de eerste Bisschop van Utrecht en de grote geloofsverkondiger in ons land. Het dorp veranderde zijn naam. In plaats van het Heike zou het voortaan St. Willebrord gaan heten.

 aankoop grond

Een jaar na de kerkstichting werd de 'Onderlinge Maatschappij tot verbetering van de toestand van de bewoners van St. Willebrord' opgericht. (De eerste aanzet van een actief werkgelegenheids- en welzijnsbeleid in de gemeente Rucphen). In 1844 kon de Maatschappij 24 hectare heidegrond van de gemeente Rucphen aankopen voor de prijs van f. 140,--. De heide werd door de gemeente verkocht om door en voor de inwoners te worden ontgonnen. Vanaf 1840 ontstond er in St. Willebrord een spectaculaire bevolkingsgroei. Was de groei in de jaren 1840-1900 al heel sterk, in de jaren 1900-1930 werd door de zeer hoge geboortecijfers de basis gelegd voor de uitzonderlijke groei in 1930-1980.

Nimmer was de bevolkingstoename van St. Willebrord zo hoog als in de afgelopen 50 jaar. De jaren 1900-1930 zijn ook de jaren waarin het dorp een sterke economische groei meemaakte. Grote delen van de heidegrond die door de Maatschappij in 1844 van de gemeente waren aangekocht, waren intussen ontgonnen en door toepassing van kunstmest voor tuinbouw geschikt gemaakt. In 1913 werd de eerste tuinbouwvereniging opgericht die er onder meer voor zorgde dat de gekweekte producten naar de veiling in Breda werden gebracht. In 1925 bedroeg de opbrengst van frambozen, aardbeien, zwarte bessen, erwten en bonen, die uit St. Willebrord aan de veiling in Breda geleverd werden, f. 100.000,-- (naar huidige waarde zo'n 2 miljoen). Daarnaast vonden veel Willebrorders, zowel mannen als vrouwen, werk in de fabrieken in Breda en Roosendaal.

Uitzonderlijke geboortegroei

Dagelijks reden verschillende groepen op de fiets op en neer naar Breda, naar de Etna, de Kwatta, de Hero, de Oude Jam en de Kunstzij of naar de KVW-sigarenfabriek in Roosendaal. Er kwam in die tijd veel geld binnen, maar er was ook veel geld nodig om iedereen te kleden en te voeden. De uitzonderlijke bevolkingsgroei veroorzaakte ook een schrijnend tekort aan goede woningen, met als gevolg het ontstaan van een groot aantal noodwoningen en keten.
De Rozenkransstraat in St. Willebrord is de enige herinnering die er nog is aan de rozenkransfabriek die in 1909 werd gebouwd door Firma van Wees op grond die van de Maatschappij was gekocht.  

Deze Firma liet verschillende soorten rozenkransen maken. Rond 1925 hadden ongeveer 100 mensen uit St. Willebrord daarmee werk. Daarvan werkten er 30 in de fabriek, terwijl 70 personen thuis rozenkransen vervaardigden. Door de oorlog kwam hieraan een einde en in 1954 werd in het gebouw een sociale werkplaats gevestigd. Later in 1970 werd het gebouw afgebroken. Toen in de jaren dertig de crisis uitbrak, ging die St. Willebrord niet voorbij. Er ontstond grote werkloosheid. Er werd nog steeds op jeugdige leeftijd getrouwd en bij gebrek aan woningen of grond en geld voor het bouwen van een keet, trouwde men meestal in bij de ouders van de bruid. Daardoor woonden verschillende gezinnen in één woning, die amper groot genoeg was voor een gezin. 

Keur aan winkels

In november 1946 waren er 170 huizen dubbel bewoond, 15 huizen met 3 gezinnen en in één huis woonden zelfs vier gezinnen. De zeer grote bevolkingsgroei in de afgelopen 50 jaar heeft St. Willebrord een totaal ander aanzien gegeven. Kende het dorp in het begin van de jaren '30 vele keten en krotten en was de bevolking voor tal van zaken aangewezen op de omgeving, na de oorlog (1945) is hier een totale ommekeer in gekomen.St. Willebrord heeft nu een keur aan winkels, groter en meer gevarieerd dan in de andere dorpen van de gemeente.

Tour de France

Ondanks alle grote veranderingen bleven de inwoners van het dorp zich kenmerken door een groot gemeenschapsgevoel en ondernemingszin, zoals bijvoorbeeld bleek in 1978 toen met verenigde kracht werd bereikt dat het dorp etappeplaats werd in de Tour de France of in 1979 en volgende jaren toen het hele dorp zich inzette voor het herstel en behoud van de grote Willebrorduskerk door er grote sommen aan geld voor bijeen te brengen.

Wielrennen heeft in het dorp altijd een grote plaats ingenomen. In de jaren twintig had St. Willebrord al een grasbaan en hier ligt dan ook het begin van de Willebrordse wielerhistorie. De baan kreeg nationale en internationale bekendheid. De eerste beroemde wielrenner uit St. Willebrord, Marijn Valentijn, was vaak op de baan te vinden. In 1933 werd Marijn onder andere derde tijdens het wereldkampioenschap fietsen op de weg. Na de oorlog verdween de grasbaan in St. Willebrord en hield men wielerwedstrijden in de straten van het dorp. In 1946 werd wielervereniging Willebrord Wil Vooruit (WWV) opgericht.

 De grote kerk

Uit deze vereniging kwamen onder andere fietsgrootheden als Wim van Est, Wout Wagtmans en Rini Wagtmans naar voren. Naast het wielrennen blinken de Willebrorders ook uit in het beoefenen van de biljartsport. Christ van der Smissen en Dick Jaspers zijn kampioenen.
Midden in het dorp ligt het processiepark. Het groen wordt omsloten door een singel die tezamen met het park werd aangelegd door Pastoor Bastiaansen. In deze groene dorpskern staat de grote kerk die in 1925 werd gebouwd ter vervanging van de oude kerk aan de Dorpsstraat. Deze was door de sterke groei van de bevolking te klein geworden.

De oude kerk dateerde uit 1841 en was een eenvoudige Waterstaatkerk met zes traveeën. De voorgevel was bekroond met een open lanteern en daarop een torenkruis en een haan. De Lanteern werd in 1858 vervangen door een kleine, achtkantige torenspits, waardoor het kerkgebouw zich meer als katholieke kerk zou voordoen. Dit 155 jaar oude gebouw werd in de loop der tijd herhaaldelijk verbouwd en bestaat nog steeds. Voorzien van een nieuwe gevel waarin de structuur van de oude gevel nog te herkennen valt, wordt het gebouw tegenwoordig gebruikt als buurthuis met de toepasselijke naam De Lanteern.

De eerste Pastoor

De eerste pastoor die in St. Willebrord kwam wonen was Bredanaar Antonius Kroes. Zijn opvolger was Pastoor Bastiaansen en deze liet in 1925 een nieuwe kerk bouwen. Bastiaansen maakte een ontwerp voor de nieuwe kerk, die een sterke gelijkenis vertoonde met de Rozenkranskerk in Lourdes. De nieuwe kerk met zijn grote toren geflankeerd door vier zijtorens gaf het dorp niet alleen een groter bedehuis, maar ook een fraaier aanzien met een sprekend silhouet dat zich tegen de hemel aftekent voor ieder die het dorp van verre nadert. Dit herkenningspunt moest St. Willebrord in de Tweede Wereldoorlog duur betalen.

Meisjes school

Toen de Duitsers op 29 oktober 1944 halsoverkop uit het dorp moesten vluchten, namen zij het dorp zwaar onder vuur. Vele inwoners, waaronder pastoor Bastiaansen, kwamen hierbij om het leven en de kerktoren liep zware schade op. De schade werd hersteld en in de jaren zeventig volgde een grondige renovatie van de kerk. Naast de kerk staat de Mariagrot, welke tegelijk met de kerk werd gebouwd ter vervanging van de oude grot aan de Dorpsstraat.
De eerste meisjesschool in St. Willebrord was de Maria Gorettischool. De historie van deze school gaat terug naar 1853. De Maatschappij droeg toen de kosten voor een bijzondere meisjesschool in  St. Willebrord. Iets verderop in de Dorpsstraat stond de oude openbare school. Deze openbare school ging na de komst van de bijzondere school voor meisjes steeds meer dienst doen als Jongensschool. In 1920 droeg de gemeente de school over aan het RK schoolbestuur, dat vanaf die tijd beide scholen beheerde.

In 1947 kwam hier door de komst van de broeders van St. Louis verandering in. Het schoolbestuur besloot toen de verzorging van het jongensonderwijs aan deze broeders toe te vertrouwen. Vanaf die tijd veranderde er veel op onderwijsgebied.

Plan Gagelrijzen

St. Willebrord maakt deel uit van de gemeente Rucphen. Per 1 januari 1996 bedroeg het aantal inwoners 22.096. De gemeente bestaat uit 5 kernen: Rucphen (4507 inw.), Schijf (1.232 inw.), Sprundel (4.879 inw.), Zegge (2.236 inw.) en St. Willebrord de grootste kern (9.242 inw.).De oude dorpskommen zijn de afgelopen jaren omstuwd door nieuwe woonwijken. Het woningbestand is voor het merendeel dan ook van jonge datum. Dit geldt met name voor de meest verstedelijkte kern St. Willebrord. In Willebrord is het plan de Gagelrijzen in uitvoering.Daarnaast is in St. Willebrord de voorbereiding van het plan Gagelrijzen-Oost ver gevorderd. Het aantal woningen bedraagt per 1-1-1996: 8.522, waarvan in St. Willebrord 3.724. Het aantal sociale huurwoningen in de hele gemeente 2.889, waarvan 1578 in St. Willebrord. Het eigen woningbezit bedraagt 66 % in de gehele gemeente. In St. Willebrord bedraagt het aantal eigen woningen 3.724 minus 1578 huurwoningen, resteren 2.146 eigen woningen. Zoals aangegeven bedraagt het aantal sociale huurwoningen 1578. Op 1 januari 1996 is het aantal woningzoekenden in de gemeente Rucphen totaal 493, waarvan in St. Willebrord 247.

Bouw verpleeghuis de Kim

In St. Willebrord zijn drie scholen waar basisonderwijs wordt gegeven, namelijk Maria Goretti school (311 leerlingen), aan de P.B. Singel, Willibrordusschool (265 leerlingen) aan de Poppestraat en de H. Hartschool aan de Vijverstraat. Aan de H. Hartschool is verder een afdeling verbonden voor voortgezet speciaal onderwijs.
Dankzij een actieve middenstand beschikt St.Willebrord over goede winkelvoorzieningen. Duidelijke winkelconcentratie is te vinden in de Dorpsstraat van St. Willebrord. Enkele jaren geleden is het verzorgingshuis De Vlegter in gebruik genomen en onlangs is een aanvang genomen met de bouw van verpleeghuis De Kim in St. Willebrord. Sinds de jaren 50, de tijd van de wederopbouw is er een snelle vooruitgang geboekt op sociaal, maatschappelijk en economisch gebied. 

Er was sprake van een besloten gemeenschap met een grote sociale controle. In deze situatie is vooral wijziging gekomen door de moderne communicatiemiddelen, vervoersmogelijkheden, de ontwikkelingen in het onderwijs, immigratie én de industrialisatie. De besloten dorpsgemeenschap werd een meer open gemeenschap en in korte tijd deden zich grote ontwikkelingen voor.

 St.Willebrord een typisch arbeidsdorp

Geleidelijk vestigden zich steeds meer bedrijven op het bedrijventerrein tussen Rucphen en Sprundel, het thans geheten De Nijverhei. Dit bedrijventerrein herbergt momenteel zo'n tachtig milieuvriendelijke bedrijven.
Ondanks dit alles denkt een belangrijk deel van de bevolking nog erg traditioneel.Er is in St. Willebrordse situatie nog steeds sprake van een hiërarchische indeling: kleine toplaag, middenlaag en grote onderlaag. De industrialisatie bracht problemen met zich mee. Er werden in de gemeente fabrieken gebouwd, maar de mensen wilden en willen nog steeds, zoals voorheen, "vrij" buiten blijven werken en velen gingen én gaan nog steeds naar Antwerpen en Rotterdam.

In St. Willebrord zit een deel arbeidsreserve voor de Randstad en dat is bij vermindering van de werkgelegenheid direct te merken. St. Willebrord is een typisch arbeidersdorp. De beroepsstructuur is nog steeds vrij eenzijdig, omdat de meerderheid van de beroepsbevolking werkzaam is in de bouwnijverheid, als timmerman, metselaar of stratenmaker.Mensen die zich van buiten af in St. Willebrord vestigen hebben,vooral in de beginperiode, vaak moeite om zich bij de autochtone Willebrorders aan te sluiten. De immigranten wonen voornamelijk in de nieuwe woonwijken.

De levenswijze van de Willebrorders staat niet op zich, ontwikkelingen in de maatschappij werken daar op in. In het verleden en in mindere mate in het heden is de invloed van de religie op de arbeidsmoraal groot geweest. Werken is een maatschappelijke verplichting, werken is gezond en ontspanning mag. Het is dan ook niet zo verwonderlijk dat veel Willebrorders veel waarde hechten aan goed betaald werk. Zij staan bekend als harde werkers en niets is hen teveel. Het merendeel van hen is dan ook werkzaam of werkzaam geweest in de bouwnijverheid.

Eigen woning bezit

Toekomstverwachtingen krijgen gestalte op basis van situaties en ervaringen in het verleden én in het heden. De wens is de vader van de gedachte...is dan ook allesomvattend. Dat is ongetwijfeld ook op de Willebrordse gemeenschap van toepassing, wat dat betreft niets nieuws onder de zon. Het is wel kenmerkend dat velen veel waarde hechten aan moderne en luxe huisvesting. Het groot aantal eigen woningbezitters geeft een duidelijke indicatie in die richting.Het is dan ook niet zo verwonderlijk dat hun leven voornamelijk in het teken staat van:
a. het verkrijgen/verwerven van een eigen woning ofwel
een huurwoning die volledig aan hun luxueuze eisen en verlangens voldoet. 

Op zich is daar niets mis mee als dat in juiste verhouding staat met andere essentiële waarden in het leven. Met andere woorden wanneer het evenwicht tussen Welvaart en Welzijn niet wordt verstoord.
 

Voorwaar een Dorp om trots op te zijn!!

Tot slot nog een aantal overdenkingen:

- ieder mens moet accepteren zoals hij/zij is.

- een mens moet verantwoording dragen voor medemens en wereld.

- erin geloof dat alle moeilijkheden te overwinnen zijn.

- het een levensstijl is om op te komen voor de zwakkeren in de samenleving.

- liefde hebben voor alles wat leeft.

St. Willebrord, 

Bronvermelding: